Από το Πολεμικό Τραύμα στα Ανθρώπινα Δικαιώματα: Η Αλίκη Γιωτοπούλου-Μαραγκοπούλου και η Νομική Συνηγορία των Ελλήνων Αιχμαλώτων Πολέμου (1945-1974)
Το ερευνητικό έργο «Από το Πολεμικό Τραύμα στα Ανθρώπινα Δικαιώματα: Η Αλίκη Γιωτοπούλου-Μαραγκοπούλου και η Νομική Συνηγορία των Ελλήνων Αιχμαλώτων Πολέμου (1945-1974)» έχει ξεκινήσει ως αυτοχρηματοδοτούμενη έρευνα στο Εργαστήριο Μελέτης Ελληνογερμανικών Σχέσεων, Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του ΕΚΠΑ με επιστημονικά υπεύθυνη τη Δανάη Καρυδάκη και επιβλέπουσα την Αναπληρώτρια καθηγήτρια Ζηνοβία Λιαλιούτη.
Σύντομη Περιγραφή
Η έρευνα εστιάζει στην ιστορία των συλλογικών και δικαστικών αγώνων για τις γερμανικές επανορθώσεις προς τους Έλληνες αιχμαλώτους πολέμου. Το έργο εξετάζει πώς το βιωμένο κοινωνικό τραύμα της Ναζιστικής Κατοχής (εκτόπιση, καταναγκαστική εργασία, εγκλεισμός) μετατράπηκε σε συλλογική πολιτική δράση και συνέβαλε στη μεταπολεμική συγκρότηση του λόγου περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Ελλάδα, υπογραμμίζοντας τον άγνωστο μέχρι πρότινος ρόλο της Αλίκης Γιωτοπούλου-Μαραγκοπούλου, η οποία ανέλαβε τη νομική εκπροσώπηση των Ελλήνων αιχμαλώτων τη δεκαετία του 1950. Η έρευνα επικεντρώνεται στη μελέτη ανέκδοτων και ανεξερεύνητων προσωπικών αρχείων (π.χ. Αλίκη Γιωτοπούλου), θεσμικών αρχείων (π.χ. Ίδρυμα Μαραγκόπουλου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, Αρχείο Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ομήρων Γερμανίας/Αποθετήριο Ε.ΔΗ.Κ.), κρατικών αρχείων (π.χ. ΓΑΚ-Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας, Διπλωματικό και Ιστορικό Αρχείο Υπουργείου Εξωτερικών, Ιστορικό Αρχείο της Γενικής Γραμματείας Οικογενειακής Πολιτικής και Ισότητας των Φύλων) και του Τύπου (Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων, Deutsches Zeitungsportal) καθώς και στη συλλογή προφορικών μαρτυριών. Σκοπός είναι να τεκμηριωθεί η μεταπολεμική κοινωνική δράση των Ελλήνων αιχμαλώτων στα Ναζιστικά στρατόπεδα, η συγκρότηση των ενώσεών τους και η νομική εκπροσώπησή τους και να ανασυντεθεί ο δημόσιος λόγος γύρω από τις διεκδικήσεις των θυμάτων, τις ψυχροπολεμικές ισορροπίες και τις κοινωνικές προεκτάσεις της μερικής αποζημίωσης του 1960. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στην περίπτωση της Γιωτοπούλου παρουσιάζει η ανάδειξη της έμφυλης διάστασης και η διαδικασία υποκειμενοποίησης των γυναικών μέσω της επιστημονικής και ακτιβιστικής τους δράσης, μετατοπίζοντας την ιστοριογραφική οπτική από τη γυναίκα-θύμα στη γυναίκα ως δρών υποκείμενο της μεταπολεμικής δικαιοσύνης.
Ομάδα έργου
Κύρια ερευνήτρια: Δανάη Καρυδάκη.
Επιβλέπουσα: Ζηνοβία Λιαλιούτη
Στόχοι και Πεδίο Εφαρμογής
Η Ναζιστική Κατοχή (1941-1944) άφησε ανεξίτηλο σημάδι στη χώρα, λόγω του λιμού, των εγκλημάτων πολέμου και της εκτεταμένης οικονομικής/υλικοτεχνικής καταστροφής. Ανάμεσα στις ομάδες που επλήγησαν βαθιά από την Κατοχή ήταν οι Έλληνες αιχμάλωτοι πολέμου, Εβραίοι και Χριστιανοί, πολλοί από τους οποίους υπέστησαν καταναγκαστική εργασία και βάναυσες συνθήκες στα ναζιστικά στρατόπεδα. Μετά τον πόλεμο, η Διάσκεψη Ειρήνης των Παρισίων το 1946 επιδίωξε να επιλύσει τα αιτήματα αποζημιώσεων για τα συμμαχικά έθνη, όμως τα ελληνικά αιτήματα για σημαντικές αποζημιώσεις, ιδίως από τη Γερμανία, επισκιάστηκαν σε μεγάλο βαθμό από τις ευρύτερες ευρωπαϊκές προσπάθειες ανάκαμψης και την έναρξη του Ψυχρού Πολέμου με τον διαχωρισμό μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Γερμανίας. Στη δεκαετία του 1950, οι Έλληνες αιχμάλωτοι πολέμου, οργανωμένοι σε τοπικά σωματεία καθώς και στην Πανελλήνια Ομοσπονδία Ομήρων Γερμανίας, συμμετείχαν στις νομικές προσπάθειες για αποζημιώσεις. Το 1960, η Δυτική Γερμανία συμφώνησε να καταβάλει 115 εκατομμύρια γερμανικά μάρκα ως αποζημίωση στα ελληνικά θύματα των ναζιστικών εγκλημάτων, ωστόσο η πληρωμή αυτή θεωρήθηκε μερική και δεν κάλυψε πλήρως το ευρύ φάσμα των ελληνικών αιτημάτων, συμπεριλαμβανομένων εκείνων των αιχμαλώτων πολέμου, ελάχιστοι από τους οποίους έλαβαν τελικά αποζημίωση.
Η εμπειρία αυτών των αιχμαλώτων πολέμου, καθώς και ο μετέπειτα αγώνας για αποζημιώσεις κατά τη δεκαετία του 1950, διαδραμάτισαν κρίσιμο ρόλο στη διαμόρφωση των μεταπολεμικών ελληνογερμανικών σχέσεων. Πέρα από την προφανή διπλωματική ένταση που απασχολεί τον δημόσιο διάλογο μέχρι σήμερα, ο αγώνας για τις αποζημιώσεις συνέβαλε στη συγκρότηση του ευρύτερου λόγου περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων που αναδύθηκε μετά τον πόλεμο, διαμορφώνοντας μια κοινή ελληνογερμανική μνήμη υπό τη σκιά του τραύματος της ναζιστικής κατοχής. Οι ιστορικοί έχουν ερευνήσει εκτενώς την Κατοχή,[1] την ιστορία των Ελλήνων Εβραίων κατά τη διάρκεια του πολέμου,[2] και, πιο πρόσφατα, τις μεταπολεμικές ελληνογερμανικές σχέσεις με αναφορά στα θύματα των Ναζί, όπως τους αιχμαλώτους πολέμου. [3] Οι μελετητές έχουν επίσης εξετάσει διεξοδικά τον τρόπο με τον οποίο οι φρικαλεότητες του πολέμου και του Ολοκαυτώματος διαμόρφωσαν την ανάδυση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του διεθνούς δικαίου ως διεθνικού πολιτικού εγχειρήματος. [4] Ωστόσο, παραμένει σημαντικό κενό στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι νομικές προσπάθειες για αποζημιώσεις των Ελλήνων αιχμαλώτων πολέμου συνδέθηκαν με το αναδυόμενο κίνημα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και διαμόρφωσαν τις διμερείς σχέσεις μεταξύ Ελλάδας και Γερμανίας κατά τη μεταπολεμική περίοδο του λεγόμενου «Μακρύ Ελληνογερμανικού Αιώνα» (1945-1967).
Αυτό το κενό φιλοδοξεί να καλύψει η παρούσα έρευνα, εξετάζοντας πώς η αμφιλεγόμενη ιστορία των αποζημιώσεων στην Ελλάδα επηρέασε τις μεταπολεμικές ελληνογερμανικές σχέσεις και την ανάπτυξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων μέσω της νομικής αποκατάστασης των θυμάτων του πολέμου, εστιάζοντας στον ρόλο της Αλίκης Γιωτοπούλου-Μαραγκοπούλου, πρωτοπόρου Ελληνίδας νομικού, ακτιβίστριας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και φεμινίστριας, η οποία ανέλαβε τη νομική εκπροσώπηση των Ελλήνων αιχμαλώτων πολέμου κατά τη δεκαετία του 1950. Η βιβλιογραφία σχετικά με την Αλίκη Γιωτοπούλου-Μαραγκοπούλου είναι σχετικά περιορισμένη, με τις περισσότερες υπάρχουσες μελέτες να εστιάζουν στο ύστερο έργο της και στη συμβολή της στην ελληνική νομική επιστήμη μετά τη Μεταπολίτευση. Η Αλίκη Γιωτοπούλου-Μαραγκοπούλου ερεύνησε τα δικαιώματα των κρατουμένων και φυλακισμένων προσώπων, τα δικαιώματα των ψυχικά ασθενών εγκληματιών, και τα δικαιώματα των γυναικών, ενώ ίδρυσε το Ίδρυμα Μαραγκοπούλου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου. Το επιστημονικό της ενδιαφέρον και ο αγώνας της για τα ανθρώπινα δικαιώματα, ωστόσο, ξεκίνησαν πολύ πριν από τη στρατιωτική δικτατορία, με τη συμμετοχή της στον Ελληνικό Σύνδεσμο για τα Δικαιώματα της Γυναίκας και τη νομική εκπροσώπηση των Ελλήνων αιχμαλώτων πολέμου στα ναζιστικά στρατόπεδα. Το ανέκδοτο και ανεξερεύνητο αρχείο της Αλίκης Γιωτοπούλου-Μαραγκοπούλου, της οποίας η συμβολή στο διεθνές δίκαιο και τα ανθρώπινα δικαιώματα εκτιμάται ευρέως ενώ έχει ερευνηθεί ανεπαρκώς, προσφέρει ένα μοναδικό πρίσμα για τη διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο το τραύμα της ναζιστικής κατοχής και η εμπειρία των αιχμαλώτων πολέμου επηρέασαν τα μεταπολεμικά νομικά πλαίσια, την ανάδυση του λόγου περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Ελλάδα, και την εξέλιξη των ελληνογερμανικών διπλωματικών σχέσεων. Επιπλέον, διερευνώντας τον τρόπο με τον οποίο η Αλίκη Γιωτοπούλου-Μαραγκοπούλου, ως επιστήμονας και ακτιβίστρια των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συνέβαλε στον νομικό αγώνα για αποζημιώσεις, η παρούσα μελέτη θα φωτίσει μια ανεξερεύνητη έμφυλη διάσταση της κοινής ελληνογερμανικής μνήμης, όπου, μέχρι σήμερα, η έρευνα έχει επικεντρωθεί μόνο στις γυναίκες ως θύματα και όχι ως δρώντα υποκείμενα.
Οι βασικοί στόχοι της παρούσας έρευνας είναι: α) Να διερευνηθεί ο ρόλος και η έμφυλη εμπειρία της Γιωτοπούλου-Μαραγκοπούλου στην εκπροσώπηση των Ελλήνων αιχμαλώτων πολέμου για αποζημιώσεις και η συμβολή της στον λόγο περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων· β) Να αναλυθεί πώς το τραύμα του εκτοπισμού, της φυλάκισης και της καταναγκαστικής εργασίας κατά τη ναζιστική κατοχή στην Ελλάδα, καθώς και οι νομικοί αγώνες για αποζημιώσεις στη δεκαετία του 1950, επηρέασαν τις ελληνογερμανικές διπλωματικές σχέσεις τις δεκαετίες που ακολούθησαν τον πόλεμο· γ) Να εξεταστεί πώς η εμπειρία της ναζιστικής κατοχής διαμόρφωσε τα νομικά και πολιτικά πλαίσια γύρω από τα ανθρώπινα δικαιώματα στη μεταπολεμική Ευρώπη, ιδίως μέσα από τον φακό της ελληνικής εμπειρίας.
Η προτεινόμενη έρευνα είναι σημαντική διότι συμβάλλει στη μεταπολεμική διπλωματική ιστορία, στην κοινωνική ιστορία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Ελλάδα και στην ιστορία του φύλου. Πρώτον, η μελέτη θα προσφέρει νέες προοπτικές για την εξέλιξη των ελληνογερμανικών σχέσεων, ιδίως στο πλαίσιο των αμφιλεγόμενων αιτημάτων αποζημιώσεων και του τρόπου με τον οποίο αυτά διαμόρφωσαν τη διμερή διπλωματία κατά τον Ψυχρό Πόλεμο. Δεύτερον, εξετάζοντας τη νομική εκπροσώπηση των Ελλήνων αιχμαλώτων πολέμου, η μελέτη αυτή θα αναδείξει τις πρώιμες συμβολές προσώπων όπως η Γιωτοπούλου-Μαραγκοπούλου στο κίνημα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ένα διεθνικό εγχείρημα που επηρεάζει επίσης την κοινή ελληνογερμανική μνήμη. Το έργο της αποτελεί μια μελέτη περίπτωσης του τρόπου με τον οποίο το μεταπολεμικό τραύμα διαμόρφωσε τη νομική κωδικοποίηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των αποζημιώσεων, τομείς που παραμένουν εξαιρετικά επίκαιροι και σήμερα. Τέλος, ως μία πρωτοπόρος γυναίκα στην ελληνική νομική ιστορία, το έργο της θα φωτίσει επίσης τις έμφυλες δυναμικές της μεταπολεμικής νομικής υπεράσπισης, τον ρόλο των γυναικών στη διαμόρφωση του διεθνούς δικαίου των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και την υποκειμενοποίηση των γυναικών μέσω της επιστημονικής/ακτιβιστικής συγκρότησης του λόγου περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Παραδοτέα και Διάχυση
Τα αποτελέσματα του έργου θα κοινοποιηθούν μέσω επιστημονικών και εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων, παράλληλα με μια ενδελεχή στρατηγική επικοινωνίας που θα διασφαλίσει τη διάχυση νέων ιστορικών δεδομένων σχετικά με την κοινή ελληνογερμανική μνήμη της διασύνδεσης μεταξύ μεταπολεμικών αποζημιώσεων και ανθρωπίνων δικαιωμάτων, μέσω διαφόρων μέσων, ψηφιακών και διά ζώσης, απευθυνόμενα τόσο στο ευρύ κοινό όσο και στο ακαδημαϊκό κοινό στην Ελλάδα και στη Γερμανία. Οι ιστότοποι και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης των συμμετεχόντων φορέων θα χρησιμοποιηθούν για την παρουσίαση και προώθηση των ερευνητικών δραστηριοτήτων και αποτελεσμάτων στο ελληνικό και γερμανικό κοινό, ενώ τα μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας, δηλαδή ερευνητές, εκπαιδευτικοί, φοιτητές, θα επωφεληθούν από το ακαδημαϊκό εργαστήριο, τις προσκεκλημένες διαλέξεις σε μεταπτυχιακά σεμινάρια, καθώς και την εισαγωγή του θέματος στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, ώστε να εξοικειωθεί η νέα γενιά με αυτό το ανεξερεύνητο θέμα.
Παραδοτέα
- Υποβολή μίας επιστημονικής εργασίας σε περιοδικό/συλλογικό τόμο με κριτές (peer-review).
- Ένα podcast που θα δημοσιευθεί σε πλατφόρμες podcast και θα παρουσιάσει τα ερευνητικά αποτελέσματα.
- Ένα σχέδιο και υλοποίηση μαθήματος λυκείου σχετικά με τη μεταπολεμική κοινή ελληνογερμανική μνήμη.
- Μία διάλεξη στο Εργαστήριο Μελέτης Ελληνογερμανικών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
[1] See Fleischer, H. Stemma kai Svastika: I Ellada tis Katochis kai tis Antistasis [Crown and Swastika: Greece in Occupation and Resistance]. Athens: Papazisis, 1995; Mazower, M. Inside Hitler’s Greece: The Experience of Occupation, 1941-44. New Haven: Yale University Press, 2001; Mazower, M. Hitler's Empire: How the Nazis Ruled Europe. New York: Penguin Press, 2009; Dordanas, S. The Blood of the Innocent: Reprisals by the German Occupation Authorities in Macedonia, 1941-1944. Athens: Estia, 2007; Vervenioti, T. Greek Women in Resistance. Athens: Vivliorama, 2013.
[2] Bowman, S. Jewish Resistance in Wartime Greece. Boulder: East European Monographs, 1986; Bowman, Stephen. The Agony of Greek Jews, 1940-1945. Stanford: Stanford University Press, 2006; Benveniste, R. Those Who Survived: Resistance, Deportation, Return – Jews of Thessaloniki in the 1940s. Athens: Polis, 2014.
[3] Droumpouki, A.M.. An Endless Negotiation: The Reconstruction of the Greek Jewish Communities and German Reparations, 1945-1961. Athens: Potamos, 2019; Králová, K. "The 'Holocausts' in Greece: Victim Competition in the Context of Postwar Compensation for Nazi Persecution." In Jews and Gentiles in Central and Eastern Europe during the Holocaust, 149-175. London: Routledge, 2017.
[4] Hunt, L. Inventing Human Rights: A History. New York: W.W. Norton, 2007; Simpson, G. Law, War and Crime: War Crimes Trials and the Reinvention of International Law. Cambridge: Polity Press, 2007; Moyn, S. The Last Utopia: Human Rights in History. Cambridge: Harvard University Press, 2010; Lauren, P. G. The Evolution of International Human Rights: Visions Seen. 3rd ed. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2011.